Nhiều nhà văn hóa cộng đồng Tây Nguyên bị bỏ hoang

 Những ngôi nhà nhỏ bé bằng xi-măng cốt thép phỏng theo dáng nhà dài truyền thống cũ kỹ nằm trơ giữa bãi đất trống, cỏ dại. Không điện, nước, nhà vệ sinh, hàng rào, cây xanh; không trang thiết bị; nhiều nhà hỏng nặng, bỏ hoang. Đó là thực trạng phổ quát của Nhà văn hóa cộng đồng (NVHCĐ) tỉnh Đác Lắc. Với tổng số 570 NVHCĐ được xây dựng trị giá hơn 60 tỷ đồng từ ngân sách Nhà nước, trong đó 70% hoạt động kém hiệu quả, thậm chí không sử dụng cho thấy sự phung phí lớn cùng nhiều bất cập của mô hình này. 

Nhà văn hóa cộng đồng buôn Kon Hring (xã Ea Đinh, huyện Cư M'Gar, tỉnh Đác Lắc) được dùng làm nhà trông trẻ.         Nhà văn hóa thẳng băng... đóng cửa  Buôn Viâo A thuộc huyện Krông Năng cách TP Buôn Ma Thuột 50 km. NVHCĐ nơi đây là "điểm sáng" của huyện, của tỉnh. Dẫn chúng tôi ghé thăm nhà văn hóa là già làng Ơn Mlô, cũng đồng thời là người trực tiếp dự tổ tự quản. Ở tuổi 75, già vẫn còn linh hoạt, khỏe khoắn với thân hình chắc nịch, nước da sẫm mầu, giọng nói và nụ cười mộc mạc như cây rừng. Nằm ngay trên con đường trọng điểm buôn trải nhựa kè, nhà văn hóa là một công trình khá hoàn chỉnh với tường bao, hàng rào, cổng sắt, bên trên treo tấm biển lớn. Khoảng sân rộng phía trước lát xi-măng sạch sẽ trồng nhiều cây xanh, có cột cờ cao ở giữa. Ngôi nhà được xây dựng theo dáng nhà dài Ê Đê mầu sơn sáng sủa, mái lợp tôn, sàn gỗ, bên trong có đầy đủ các thiết bị sinh hoạt như bàn ghế, loa đài, ti-vi, tượng Bác... cùng những đồ vật truyền thống như chiếc ghế dài k’pan, ghế jhưng, bộ cồng chiêng và trống lớn. Ngoài ra còn có cả nhà kho đựng đồ, nhà vệ sinh ở phía bên cạnh. Chỉ lên những tấm bằng khen treo la liệt trên tường, già Ơn Mlô không giấu nổi tự hào kể về thành tích của các tổ chức, đoàn thể trong buôn như chiến trường đất nước, Hội đàn bà, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh, Đội cồng chiêng... Già cho biết, NVHCĐ xây dựng từ năm 2004, được sử dụng liên tục, hiệu quả nhiều năm qua, là nơi thẳng băng tổ chức hội họp chính quyền, đoàn thể; sinh hoạt văn hóa, thể thao, lễ hội lớn cho cả các buôn lân cận... Cùng trong huyện Krông Năng, nhưng ở buôn Trắp, xã Ea Tam cách đó 25 km, NVHCĐ lại trong tình trạng hư nặng nề, bỏ hoang không dùng. Giữa bãi cỏ dại um tùm là ngôi nhà gần 100 m2 cũ nát với mái tôn bị tốc, cửa sổ, cửa ra vào cái còn cái mất, bên trong sàn gỗ sập gần hết, lơ phơ mấy bộ bàn ghế gãy... Già làng Y Nger Niêk Đăm cho biết, ngôi nhà này được xây từ năm 2005 với kinh phí 100 triệu đồng, lúc đó người dân không được tham dự quan điểm, khi nhận cũng không có văn bản, giấy má bàn giao. Điện, nước, nhà vệ sinh, thiết bị sinh hoạt như loa, đài, cờ... hầu như thường có, những năm trước, mỗi khi tổ chức sinh hoạt cộng đồng đều phải mượn thiết bị từ các gia đình. Theo số liệu kiểm kê của Phòng Văn hóa huyện ngày 18-8-2011, 100% các trang thiết bị của nhà văn hóa đều chưa có, kèm theo là con số không của các tổ chức hoạt động như Ban chủ nhiệm, Đội văn nghệ quần chúng. #, đội cồng chiêng... Phó chủ toạ xã Ea Tam Thủy Trang đi cùng đoàn cho biết, mấy lần huyện và xã đã tổ chức đoàn đi thẩm tra, khảo sát và lập tờ trình xin kinh phí tu chỉnh nhưng vẫn chưa được. "Vậy mỗi khi có công việc, sinh hoạt, lễ hội của buôn thì tổ chức ở đâu?". Nghe hỏi vậy, già làng chỉ tay về phía ngôi nhà xây khang trang với khoảng sân rộng rãi cách đó không xa của gia đình mình. Giọng than vãn, già bảo: "Nhà văn hóa đúng ra phải được làm tốt hơn, chả hạn như cái sàn này vì bằng gỗ tạp nên chóng hỏng. hiện nay để không thật vung phí. Chúng tôi rất mong muốn được các cấp tương trợ kinh phí tu chỉnh, xây dựng để có một NVHCĐ đầy đủ cơ sở hạ tầng, trang thiết bị như điện, nước, nhà vệ sinh, hàng rào, sân chơi... cho bà con có chỗ sinh hoạt tiện lợi". Đạt "chuẩn" về diện tích với khuôn viên rộng lớn 1.000 m2, NVHCĐ buôn Ja, xã Krông Bang, huyện Lắc được xây dựng từ năm 2004, đây là nơi có điều kiện tốt hơn với cả sân bóng chuyền và nhà vệ sinh do Đoàn Thanh niên tự nguyện xây tặng năm 2011. Nhưng nơi đây lại không vấn được đồng bào đến tham dự sinh hoạt, kể cả tổ chức họp buôn. ngày nay, nhà cũng đang ở tình trạng xuống cấp nặng nề, nền sụt lún, tường, cửa sổ, cửa chính hư, bên trong chỉ còn lại vài bộ bàn ghế gãy, nhà vệ sinh bị tốc mái... Còn tại xã Cư Pui, huyện Krông Bông lại cho thấy sự bất hợp lý trong quy hoạch khi tại ngã ba chưa đến 500 m có tới ba NVHCĐ được xây dựng của xã và các buôn Đắc Tuôr, Blắc, gây nên sự vung phí không cấp thiết. Nhìn chung, tình trạng thẳng tắp đóng cửa, một năm chỉ hoạt động hai, ba lần hoặc hư bỏ hoang là thường thấy ở rất nhiều NVHCĐ các thôn buôn trên địa bàn tỉnh.  vung phí lớn, bất cập nhiều  Tính đến cuối năm 2012, toàn tỉnh Đác Lắc có tổng số 570 NVHCĐ được xây dựng ở 608 buôn đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ, chiếm tỷ lệ 94%. Đó là sự quan hoài, đầu tư không nhỏ của quốc gia để người dân có điều kiện tiện lợi trong sinh hoạt văn hóa, ý thức; tăng cường kết đoàn gắn bó cộng đồng và giữ vững an ninh chính trị, thứ tự an toàn từng lớp. Sau gần 10 năm đi vào hoạt động, theo khảo sát đánh giá gần đây của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, chỉ 30% số NVHCĐ buôn tổ chức tốt các hoạt động, thực hành tốt vị trí, chức năng, nhiệm vụ; 70% còn lại hoạt động nhàng nhàng, yếu và không hoạt động. Thực trạng trên tồn tại do nhiều căn do, trước tiên là ở sự bất hợp lý trong việc đầu tư, xây dựng. Trừ một số NVHCĐ xây dựng bằng nguồn kinh phí quốc gia và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, còn lại đẵn là bằng nguồn ngân sách của tỉnh trị giá 100 triệu đồng/nhà và kinh phí đầu tư thêm của các huyện, thị xã, tỉnh thành rất hạn chế, khoảng 15-20 triệu đồng/nhà. Do đó diện tích xây dựng NVHCĐ và khuôn viên hẹp, không đảm bảo để tổ chức các hoạt động có đông người tham gia. phần nhiều nhà văn hóa thiếu các cơ sở cần yếu như nhà vệ sinh, nước sinh hoạt, hàng rào bảo vệ, cây xanh bóng mát. Được xây dựng mô phỏng theo kiến trúc nhà dài đậm bản sắc truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số, nhưng trong quá trình xây dựng, chủ đầu tư không ưng chuẩn xã, không có sự tham dự góp ý của người dân bởi vậy kiến trúc nhà đơn điệu, chất liệu bằng xi-măng cốt thép trở thành xa lạ với đồng bào, nhiều nhà không đúng với phong tục tập quán của từng dân tộc. tiêu biểu như buôn Cư Đrăng, xã Ea Yiêng, huyện Krông Pắc, đồng bào ở đây đẵn là người Xê Đăng với ngôi nhà rông truyền thống, nhưng NVHCĐ lại được xây dựng theo kiến trúc nhà dài do vậy từ khi xây xong đến nay người dân chưa một lần đến sinh hoạt. Bên cạnh đó, một số nhà đã xuống cấp trầm trọng nhưng không có kinh phí tu chỉnh. Theo Quy chế tổ chức và hoạt động NVHCĐ của UBND tỉnh thì mỗi NVHCĐ ít ra phải được trang bị dàn âm thanh, dàn chiêng, ti-vi, ra-đi-ô cát-sét, báo, tùng san... Nhưng thực tiễn đến nay chỉ một số ít nhà văn hóa mua sắm đầy đủ các thiết bị trên từ nguồn tài trợ, và trong ba năm (2007-2010) tỉnh đã cấp 128 bộ cồng chiêng cho 128 nhà văn hóa, còn lại hồ hết chưa được cấp kinh phí mua sắm trang thiết bị bên trong, thậm chí có nơi còn chưa có cả phông màn, cờ sơn hà, ảnh Bác Hồ. Một hạn chế lớn là nhiều năm qua, mặc dầu đã được trang bị tri thức nghiệp vụ nhưng phần nhiều Ban Chủ nhiệm các NVHCĐ chưa chủ động trong việc xây dựng kế hoạch, chương trình hoạt động cụ thể; nhiều nơi không có Ban chủ nhiệm mà thường do già làng, trưởng buôn trợ thời kiêm nhiệm, quản lý; nhiều nơi chính quyền thiếu sự quan hoài chỉ đạo, các tổ chức đoàn thể chưa có sự kết hợp đồng bộ do vậy hoạt động mang tính thời vụ, không thẳng tắp; nội dung hoạt động thiếu sáng tạo, không quyến rũ, thu hút đồng bào tham gia; chưa phát huy hết công năng của nhà văn hóa, đẵn chỉ dùng làm nơi họp hành, thậm chí làm vườn trẻ, mẫu giáo; chính quyền địa phương chưa bố trí nguồn kinh phí hằng năm, chưa thật sự quan hoài, chỉ đạo để NVHCĐ thực hành tốt vị trí, chức năng, nhiệm vụ của một thể chế văn hóa cơ sở. Trong thực tiễn, chỉ có cán bộ quản lý một số nhà văn hóa biết ứng dụng phương pháp tổ chức hoạt động và thực hành công tác từng lớp hóa, dựa vào dân và các đơn vị kết nghĩa tranh thủ nguồn kinh phí tương trợ hoạt động tốt như các buôn Ur, Wiâo A thị trấn Krông Năng; buôn Tring 2, phường An Lạc, thị xã Buôn Hồ; buôn Ba, xã Cư Ni, buôn Mriu, xã Cư Huê, huyện Ea Kar... Bên cạnh đó có một số NVHCĐ dù mới được xây dựng, thể chế còn tốt, khuôn viên thoáng, đẹp, nhưng vẫn không tổ chức hoạt động được.  Thay tên gọi có phải là giải pháp?  Trước thực trạng trên, vừa qua, UBND tỉnh Đác Lắc đã ra Chỉ thị về việc Nâng cao hiệu quả hoạt động NVHCĐ buôn trên địa bàn tỉnh, trong đó chú trọng một số vấn đề như: các địa phương phải ưu tiên quỹ đất để xây dựng NVHCĐ; cần tham khảo quan điểm người dân về vị trí, mẫu mã, kích tấc và nguyên liệu trước khi xây dựng; bố trí kinh phí xây dựng, tu chỉnh, kinh phí hằng năm cho hoạt động và mua sắm trang thiết bị NVHCĐ trên địa bàn, phấn đấu đến năm 2015, 100% buôn trên địa bàn tỉnh có NVHCĐ hoàn chỉnh các hạng mục và đảm bảo đủ điều kiện để đồng bào sinh hoạt; kiện toàn và tiếp kiến tổ chức các lớp tập huấn chỉ dẫn nghiệp vụ cho Ban Chủ nhiệm; vận động quần chúng hăng hái tham dự phong trào Toàn dân kết đoàn xây dựng đời sống văn hóa, thực hành tốt chủ trương, chính sách luật pháp của Đảng và quốc gia, góp phần xây dựng nông thôn mới; các cơ quan báo chí truyền thông tuyên truyền, phát hiện những mô hình tốt để nhân rộng, biểu dương khen thưởng kịp thời... Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đác Lắc Y Wái Byă cho rằng, muốn phát huy được hiệu quả NVHCĐ phải có sự đầu tư kinh phí và tổ chức quản lý, hoạt động thích hợp, trong đó vai trò của chính quyền địa phương là khôn cùng quan yếu; thêm nữa rất cần khơi dậy tinh thần của người dân hăng hái tham gia hoạt động, coi đây là tài sản của mình để cùng bảo quản, gìn giữ. "Từ nay đến năm 2015 còn hơn 100 NVHCĐ đấu được xây dựng với kinh phí từ nguồn ngân sách Nhà nước và vận động các nguồn vốn. Thiết nghĩ, việc tham khảo ý kiến nhân dân về mô hình NVHCĐ sao cho hợp là điều rất cần thiết. Có thể nên để đồng bào tự làm, đóng góp ý tưởng, công sức, thậm chí cả vật chất thì sẽ có trách nhiệm hơn để bảo đảm công trình vừa hà tiện phí, vừa đạt chất lượng". Một điều đáng lưu ý là, nên chăng cần xem xét, thống nhất lại tên gọi của mô hình này để định hướng đầu tư, hoạt động? Ban đầu, Quyết định 119 năm 2003 của UBND tỉnh gọi là Nhà sinh hoạt văn hóa cộng đồng, sau đổi thành Nhà văn hóa cộng đồng, có địa phương gọi Nhà sinh hoạt cộng đồng. Theo ý kiến của nhiều cán bộ quản lý văn hóa và người dân, cách gọi này chưa hợp, bởi nơi đây liền tù tù diễn ra sinh hoạt, hội họp của các tổ chức chính trị, xã hội, đoàn thể; và nếu xếp vào loại hình NVHCĐ thì chưa đủ điều kiện về các thiết chế văn hóa cơ bản. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đác Lắc Mai Hoan cũng nhận xét, lâu nay các NVHCĐ thường sử dụng cả cho nhiều hoạt động khác của thôn buôn chứ không chỉ dành riêng để sinh hoạt văn hóa. nên, sẽ giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tham mưu để thay đổi tên gọi cho hợp, từ đó UBND tỉnh nghiên cứu xem xét và có sự chỉ đạo, định hướng hoạt động cho hợp tình hình, thực tế địa phương. Đi qua những buôn làng Tây Nguyên vào một chiều tắt nắng, khi cơn mưa đầu mùa đang chập chờn ẩn hiện nơi những đám mây xám vần vũ trên bầu trời. Thấy nao nao buồn khi nhìn những ngôi nhà văn hóa cộng đồng nhỏ bé, cũ kỹ nằm lẻ loi, im lìm giữa bãi đất, cỏ hoang vu như những nốt nhạc buồn. Sau một ngày lao động vất vả, người Nông dân lầm lũi rời đồi, nương trở về, lại li lút với cơm nước, cửa nhà. Giá như những ngôi nhà kia liền tù tù bừng sáng trong ánh điện, trong tiếng chiêng ngân, nói cười... Cuộc sống quả không chỉ cần cơm ăn, áo mặc. Làm thế nào để đáp ứng nhu cầu, quyền được thu nạp, hưởng thụ văn hóa, tinh thần chính đáng và bức thiết của đồng bào Tây Nguyên trong cuộc sống xã hội đang từng ngày phát triển? Câu hỏi đó trước hết xin được dành cho các cấp chính quyền và ngành văn hóa địa phương. Bài và ảnh: NGUYỄN PHƯƠNG LIÊN